Orta Çağda Kürd Devletleri -I-

 MERVANİ DEVLETİ (982–1096)

             Bizde var olan ve geliştirmeye çalıştığımız tarih, sanat, kültür gibi milletin damarlarını oluşturan değerlerimizi artık inkâr politikaları üzerinden, salt eleştiriler üzerinden kurgulamaktan vazgeçmeli tabiri caiz ise eski köye yeni adet getirmeliyiz. Bunu yaparken temelde kendi dinamiklerimizi esas almalıyız. En temel gücümüzün ve muhatabımızın millet olduğunu bilmeliyiz.

 Önceki yazılarımızda tarihin toplumumuz için nedenli önemli olduğunu bir nebzede olsun anlattığımızdan sözü uzatmadan Mervani Devleti"nin kısa bir tanıtımını sizlerle paylaşmak istiyorum. Ardından Malazgirt Savaşı ile alakalı bir konuyu, eleştiri yapan kişiye cevap niteliğinde görünen ancak gerçekte milletimize isnat edilen haksız yargıyı düzeltmeye dönük bir konuyu ele alacağız.

 Pek çok kaynak Mervani Devleti"nden söz eder;

 Mervani Kürt Devleti"nden İslam Tarihi"nin ana kaynaklarından sayılan İbnü"l-Esir"in “El Kâmil Fi"t-Tarih, c.9”de ayrıntılı olarak söz eder.

Şeref Han, Şerefname"sinde Diyarbakır ve Cizre"de bağımsız olarak ilk hükümdarlıkta bulunan Kürtler olarak Mervanileri söyler.

Yine Mervani Devleti dönemini anlatan İbn"ül Ezrak el-Farıki (1116–1176)"nin; “Mayyafarkin ve Amed Tarihi” kitabı başlı başına bu devleti anlatır.

 Ayrıca Sıbt İbnu'l-Cevzî'nin "Mir'atu'z-Zamân"ı ile İbnu'd-Devâdârî'nin "Kenzü'l-Durer"inde, İbn Şeddad"ın “el-A"lâku"l-hatire"sinde ve F. Sümer-A. Sevim, "İslam Kaynaklarına Göre Malazgirt Savaşı" kitabında, Şevket Beysanoğlu"nun “Diyarbakır Tarihi”de, İslam Ansikilopedisi, “Mervaniler” maddesi c.7"de, İbn-i Hallikan; “el-Vefeyatü"l Ayan” I. Cildinde ve diğer bir çok kitapta Mervani Devletinin bir Kürt Devleti olduğu belirtilmektedir. Ayrıca Zaman Gazetesi tarafından okurlarına verilen Hekimoğlu İsmail tarafından hazırlanan “İslam Tarihi” adlı çalışmada da Mervani Devleti"ne yer verilmiştir.

 Mervâni devletinin kurucusu Ebû Abdullah el Hüseyin bin Dustek'tir. Bâd adı ile tanınır. Tarihçiler onu "Kürtlerin en büyük şu­belerinden Humeydiye kabilesinin bir kolu olan Harbuhti oymağının reislerinden" olarak nitelemektedirler. Künyesi ise Ebu Şuca'dır.

             Bad/Baz başlangıçta Diyarbakır sınırlarında yoğun bir cihad ile meşguldü. Sonra seferler düzenlemeğe başladı. Armenia"ya girdi ve Erciş şehrini zapt etti. Erciş onun ele geçirdiği ilk şehirdi. Burada gücü kuvveti arttı, sonra buradan Diyarbekir"e hareket etti, Amid"i ele geçirdi. Bilahare Meyyâfarikîn ve Diyarbekir"in diğer şehirlerine hâkim oldu. Buradan Musul"a gitti ve burayı da zapt etti.

 Bâd, kardeşi Ebu'l-Fevaris Hüseyin'i Meyyâfarikîn valiliğine atadı. Kendisi ordusunun başında yeni ülkeler fethine koyuldu.

             Bad"ın önemli mücadelelerinin başında Hamdanilerle olanı gelir. Uzun süren bu mücadeleler sonun da Hamdaniler ile Bad arasında H. Ramazan 377/M. Aralık 987 tarihînde imzalanan barış antlaşmasına göre Tur Abidin şehri ve onun arkasındaki Cezire bölgesi Musul Valisine veriliyor, ülkenin diğer bölgeleri de Bâd'a kalıyordu.

            Hamdaniler'den Emir Ebû Tahir ile Ebû Abdullah eski ülkelerini Bâd'tan geri alma gayretine düştüler. Büyük bir ordu toplayarak Bâd'­ın üzerine yürüdüler. İki ordu yine Tür Abidin'de karşılaştı. Yapılan çetin savaşta Bâd bir attan diğerine geçmek isterken düştü ve köprücük kemiği kırıldı, bunu gören Hassânoğulları'ndan bir er onu kılıç darbeleriyle öldürdü.

 Bâd'ın öldürülmesi üzerine yeğeni Emir Ebû Ali Hasan bin Mervân komutayı ele aldı. Dağılmaya yüz tutan orduyu derleyip toparlayarak Hamdâniler üzerine saldırdı. Hamdâniler yenildiler, büyük zayiat vererek çekilip gittiler.

           Mervan bin Kek Bâd'ın eniştesiydi. Dört oğlu vardı. Bunların en büyüğü Emir Ebu Ali Hasan, ikincisi Said, üçüncüsü Ahmet, dördüncüsü Kek'ti. Bunlar Kermas köyündendiler. Bu kardeşlerden her birinin etrafında bir grup vardı. Bunlar Kermas'ın büyüklerinden sayılırdı. Bâd'ın ilk günlerinden itibaren beraberinde idiler. Bütün fetihlerinde ve savaşlarında bulundular, hep yanında kal­dılar, ondan hiç ayrılmadılar. Savaşta Bâd öldürülünce en büyük yeğeni Mervanoğlu Ebû Ali Hasan hemen ordunun başına geçerek aleyhlerine dönen savaş durumu­nu düzeltti ve düşman ordusunu çekilmek zorunda bıraktı. Sonra Ebu Ali ve yanın­dakiler Hasankeyf"e döndüler. Bâd'ın Deylemi olan karısı da oradaydı. Ebû Ali kendisiyle görüştü, dayısının öldürüldüğünü bildirerek durumu anlattı. Kadın ne yapıl­ması gerektiğini sorunca, Ebû Ali, Meyyâfârikin'e gitmeleri gerektiğini söyledi. Der­hal Meyyâfarikîn"e hareket ettiler. Ebu Ali Meyyâfârikin'de idareyi ele aldı. (380/-990) ülkesine sahip oldu. Dayısı Bâd'ın karısı ile de evlendi.

 Ebû Ali de Başkent Meyyâfarikîn"de oturdu. Şehrin idaresini Mem isimli yaşlı ve tecrübeli bir şahsa bıraktı. 382 (992) yılında Rumlar Ahlat, Malazgirt, Er­ciş ve Bargıri taraflarına saldırdılar. Ebû Ali bunlara karşı çıktı. Rumlar, on yıllık bir mütareke yaparak bölgeyi terke mecbur kaldılar. Böylelikle Mervaniler bölgede tam hâkimiyeti elde ettiler. Bu sırada Diyarbakır, Hasankeyf, Silvan, Bitlis, Muş, Ahlat, Adilcevaz, Erciş, Maden, Sason, Çermik, Siverek, Urfa, Batman, Kozluk, Baykan, Siirt, Tatvan, Cizre, Şırnak Mervaniler Devleti"nin hakimiyetindeydi.

 Mervani Emiri Said Ebu Nasr bin Mervan (1011–1061) diğer bir Kürd Devleti olan Şeddadilerle"de (951–1174) ilişki içinde bulunmuş hatta bunu Şeddadi Emir “Manuçer-oğlu Fadlun”un kızı “Fadluniye” ile evlenerek pekiştirmiştir.

110 yıldan fazla bir süre bölgede etkin bir devlet olan Mervaniler (982–1096) 12. yüzyılın başlarında hâkimiyetleri Selçuklular tarafından sona erdirilmiştir. Şerefhan"a göre bölgede daha sonar hüküm sürecek olan birçok devlet ve hanedan bu ailenin soyundan gelmiştir.